سازشناسی

ساز وسیله ای برای بیان و اجرای موسیقی است.

 

 

 

 

 

 

دسته بندی آنها در گروه های مختلف ما را در شناخت هر ساز بسیار یاری می کند و به راحتی میتوانیم با ویژگی های هرساز آشنا شویم.پس از مطالعه بخش سازشناسی و اطلاع از دسته بندی آنها،می توانید با آموزشگاه موسیقی نوانس تماس حاصل بفرمایید و به صورت رایگان با اساتید این مجموعه مشاوره داشته باشید تا با اطمینان و خیالی آسوده،بتوانید ساز مناسب خود را انتخاب نمایید.

سازهای زهی

 

 

 

 

سازهایی که تولید صوت در آنها توسط سیم (زه) صورت می گیرد.

گروهی که سیم به وسیله ی زخمه زدن با انگشت یا مضراب، تولید صوت می کند. مانند تار،گیتار و …

دسته ای که سیم به وسیله ی کشیدن آرشه، صوتی حاصل می کند. مانند ویولن، کمانچه و …

گروهی که با کوبیدن به وسیله ی چکش مانندی بر روی سیم، صوتی از آن حاصل می شود. مانند سنتور (سازهای زهی کوبشی)

دسته ای که کوبیدن چکش روی سیم به وسیله ای مکانیکی انجام می گیرد مانند پیانو( سازهای زهی شستی دار)

 

سازهای بادی

 

 

 

 

دسته ای از سازها که از جنس چوب ساخته شده اند مانند فلوت، کلارینت و … (سازهای بادی چوبی)

دسته ای از سازها که از جنس مس،برنج یا نقره ساخته شده اند مانند ترومپت،ترومبون و … (سازهای بادی برنجی)

گروهی از سازها که دارای شستی هستند و حصول صوت یا دمش هوا به وسیله ای مکانیکی یا الکتریکی انجام می شود. مانند ارگ،آکاردئون و… ( سازهای شستی بادی)

 

سازهای کوبه ای

 

 

سازهایی که روی آنها پوست کشیده شده و با دست یا چوب بر آن می کوبند مانند دف،دایره،نقاره و … را،پوست صدا گویند.

در مطالب زیر با انواع دیگری از ساز کوبه ای آشنا می شوید:

گروهی که بر هر دو سطح بالایی و پایینی ساز پوست کشیده شده و بدنه ی ساز را به شکل استوانه ساخته اند و با دست یا چوب به یک یا هر دو طرف می کوبند. مانند دهل، طبل، دمام و …

گروهی که ساز در اساس از دو تکه چوب یا فلز ساخته شده و هر دو به هم کوبیده می شوند مانند سنج، قاشقک و …

گروهی که به وسیله ی کوبیدن چکش بر روی تیغه های فلزی  یا به صدا درآوردن زنگوله ها اصواتی زنگوار تولید می کنند.

هنگ درام یا هندپن،که این روزها بسیار مورد توجه قرار گرفته و محبوب است نیز از کوبه ای هاست؛ به طوریکه با ضربات انگشتان و دست بر نواحی مشخصی از سطح فلزی ساز،صدای نتها تولید می شود.

 

سازهای ایرانی

سازهای ایرانی به دو بخش پارسی و سازهای محلی تقسیم می شوند که در این مطلب با محبوترین ها آشنا می شویم.

تار

 

از دسته ی سازهای زهی_مضرابی

کاسه ی ساز به دو قسمت بزرگ و کوچک تقسیم شده که قسمت کوچکتر را نقاره می گویند.

روی کاسه و نقاره ی تار پوست کشیده شده و خرک تار بر روی پوست کاسه تکیه کرده است.

قسمت نقاره در انتهای بالایی به دسته متصل شده است.

دسته ی تار حدود چهل و پنج تا پنجاه سانتی متر است و بر کناره های سطح جلویی آن دو روکش استخوانی چسبانده اند و دور دسته ، پرده ها بسته شده اند.

تعداد پرده ها امروزه ۲۸ عدد است‌.

جعبه ی گوشی در انتهای بالایی دسته قرار گرفته و از هر طرف سه گوشی بر سطوح جانبی جعبه کار گذاشته شده است.

تار شش سیم دارد که از انتهای تحتانی کاسه شروع شده، از روی خرک عبور می کند و در تمام طول دسته کشیده شده تا بالاخره به جعبه ی گوشی ها داخل و درآنجا به دور گوشی ها پیچیده می شوند.

تار با مضرابی کوچک از جنس برنج به طول تقریبی سه سانتی متر نواخته می شود. قسمتی از طول مضراب برای راحت قرار گرفتن در دست نوازنده با موم پوشیده می شود.

 

سه تار

 

شکل ظاهری آن مانند تار است  با این تفاوت که شکم آن یک قسمت گلابی شکل دارد و کوچک تر است. سطح رویی کاسه ی سه تار نیز چوبی ست. سه تار امروزی چهار سیم دارد.

خرک سه تار کوتاه تر از خرک تار بوده و دسته ی آن نیز نازک تر است.سه تار فاقد جعبه ی گوشی ست و گوشی های آن دو عدد در سطح جلویی انتهای دسته(سر ساز) و دو تای دیگر در سطح جانبی چپ(در هنگام نواختن در سطح بالایی) کار گذاشته شده اند.

تعداد پرده ها مانند تار ۲۸ عدد است.

سه تار با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته می شود. به عبارت دیگر”مضراب” سه تار ناخن نوازنده است.

 

عود

ساز عود یا بربط(بربت) که شکل ظاهری آن بسیار بزرگ و گلابی شکل و دسته ی آن بسیار کوتاه است.به طوری که قسمت اعظم طول سیم ها در امتداد شکم قرار گرفته است.

سطح رویی شکم از جنس چوب است که بر آن پنجره هایی مشبک ایجاد شده.

عود فاقد پرده بندی ست. خرک ساز، کوتاه و تا اندازه ای کشیده است. عود دارای ده سیم یا پنج سیم جفتی ست.سیم های جفت همصدا کوک می شوند و هر سیم یک گوشی مخصوص به خود دارد.

عود بم ترین ساز خانواده زهی است.

 

سنتور

 

 

سنتور،سازی است ایرانی و یکی از سازهای موسیقی سنتی ایران،که با توجه به قدمت آثار کشف شده و بررسی ها،این ساز ایرانی به دیگر کشورهای منطقه راه یافته و به اسامی مختلفی نیز نامیده می شود.

محدوده صوتی این ساز بیش از چهار اکتاو است و از دیگر ویژگی های آن قابلیت تکنوازی و همنوازی است.

رایج‌ترین نوع ساز سنتور ۹ خرکی، و دارای ۷۲ سیم است که به وسیله ی  دو مضراب(دو چوب نازک) نواخته می شود.

 

کمانچه

 

 

  کاسه ای توخالی و کروی شکل از جنس چوب توت دارد و در دهانه کوچک آن پوستی کشیده شده،در پایین کاسه پایه ای تعبیه شده که برای حفظ تعادل روی پای نوازنده و یا روی زمین قرار میگیرد.

(نوعی کمانچه با کاسه ای پشت باز نیز وجود دارد بنام کمانچه لری که به آن تال میگویند)

این ساز دارای دسته ای مخروطی شکل است و نکته ای که در رابطه با کمانچه وجود دارد،این ساز بدون پرده بندی است و همانند ویولن،نوازنده با انگشت گذاری و تغییر در طول سیمها،نت را مینوازد؛دارای چهار گوشی برای کوک و چهار سیم است.

ساز کمانچه از جهت نواختن و ساختن،در لیست میراث ناملموس ایران،سال 2019،در یونسکو به ثبت رسیده.

 

تمبک

 

ساز تنبک،از دسته سازهای کوبه ای ضربی ایرانی است،صدای گرم این ساز را بسیار در موسیقی های سنتی شنیده ایم.

این ساز را با نام های دیگر چون تنبک،دمبلک،دمبک،ضرب میشناسند؛لازم به ذکر است که نظرات متفاوتی درمورد تنبک یا تمبک وجود دارد!

برخی میگویند تنبک صحیح است و درواقع به دلیل وجود حرف “ن” صامت این کلمه تمبک شنیده میشود(مانند کلمه شنبه)؛ بعضی نیز میگویند تمبک صحیح است چرا که در ضربات این ساز،ضربه ای به نام “تم” که در مرکز ساز زده میشود و “بک” را داریم و از طرفی نیز هنگام زدن ضربه در مرکز ساز،صدای تم واضح تر به گوش میرسد تا تن یا دم یا دن و…

قدمت این ساز جام شکل به پیش از اسلام بر میگردد.جالب است بدانید که نمونه ای از این ساز با طرح هایی زیبا بر بدنه،در موزه لوور پاریس نگه داری میشود.

اجزای این ساز از بالا شامل:

دهانه بزرگ دایره شکل(روی آن پوست کشیده میشود)

تنه ساز که در گذشته،از چوب،فلز و سفال ساخته میشد اما امروزه از چوب ساخته میشود

نفیر (گلو)که بین تنه ساز و دهانه کوچک قرار دارد

و در نهایت دهانه کوچک که در انتهای ساز قرار گرفته و محل خروج صداست

لازم به ذکر است که ابعاد و جنس ساز در تمبک تکنوازی و تمبک ارکستر دارای تفاوتهایی است،پس در خرید دقت بفرمایید.

 

سازهای جهانی

سازهای جهانی مجموعه سازهایی است که در تمام کشورها شناخته شده،و قابل یادگیری است؛ این سازها را در مدارس یا رشته های دانشگاهی میتوان بصورت آکادمیک آموخت.

 

پیانو

 

پیانو سازی جهانی است که به ساز مادر نیز شهرت دارد.این ساز خوش صدا از دسته سازهای شصتی دار و زهی ضربه ای به شمار میرود.پیانو در سازها(بجز ارگ کلیسا) دارای بیشترین محدوده صوتی است و به همین دلیل مادر سازها نام گرفته است.

حدود سال 1700 میلادی ورژن ابتدایی این ساز توسط بارتولومئو کریستافوری در ایتالیا اختراع شد.

دارای کلاویه های سفید و سیاه است(کلاویه های سیاه دیز/بمل ها هستند) که نوازنده با انگشت گذاری بر آنها و استفاده از پدال های پیانو،می نوازد.

این ساز بطور کلی به دو دسته آکوستیک و دیجیتال تقسیم می شود.

در پیانو آکوستیک که کمی بالاتر قابل مشاهده است،تولید صدا به این صورت است که با فشردن کلاویه،طبق روند مکانیکی طراحی شده،چکش به سیمهای داخل ساز خورده و صدا ایجاد میشود(زیر و بمی صداها به طول و قطر سیمها بستگی دارد)

پیانو آکوستیک از نظر طراحی داخلی برای تولید صدا،دارای ظاهر و عملکردی چون ساز سنتور است.

اما در پیانو دیجیتال روند مکانیکی بالا وجود نداشته و صدا بصورت الکتریکی ایجاد میشود،در واقع توسط کدنویسی صداها از قبل ذخیره شده و با فشردن کلاویه اجرا میشوند.

به همین دلیل پیانو آکوستیک نیاز به بررسی کوک داشته ولی پیانو دیجیتال نیاز به کوک شدن ندارد.

 

گیتار

 

ساز گیتار از دسته سازهای زه صدا(کوردوفون) است که هم با انگشت و هم با پیک نواخته میشود.

این ساز محبوب دارای انواع مختلفی است که نسبت به کارایی یا علاقه میتوانیم آنهارا انتخاب کنیم.گیتار بطور کلی به دوبخش گیتار آکوستیک و گیتار الکتریک تقسیم می شود:

گیتار آکوستیک

صدا از ارتعاش سیمها داخل حفره صدا(بدنه چوبی توخالی) تولید و شنیده می شوند،صدای گیتار آکوستیک دارای زنگ خاصی است که بوسیله ی سیمهای فلزی آن و جنس بدنه این ساز تولید میشود.

گیتار الکتریک

به دلیل جنس بدنه و ساختار متفاوت آن،تولید و شنیدن صدا بوسیله افکت و امپلی فایر صورت می گیرد که با برق کار میکنند.صدا از طریق پیکاپ روی ساز به افکت منتقل شده،و پس از تغیرات و تنظیمات مورد نظر،از امپلی فایر قابل شنیدن است.

(توجه داشته باشید که هر نوع از گیتار مخصوص سبک یا سبکهای مشخصی با توجه به خصوصیات ساز می باشد)

گیتار آکوستیک خود به دو دسته تقسیم می شود:

آکوستیک سیم نایلون

این نوع گیتار به گیتار کلاسیک هم معروف است که از خصوصیات آن داشتن سه سیم نایلونی است.نوعی دیگر از این گیتار با ساختار کمی متفاوت وجود دارد که به آند گیتار فلامنکو می گویند؛دارای صدایی کمی متفاوت و زنگ دار تر است که در سبک خود مورد استفاده قرار میگیرد.

آکوستیک سیم فلزی

گیتاری است که تمامی سیمهای آن فلزی بوده و به گیتار آکوستیک شناخته می شود.

 

 

گیتار الکتریک نیز دارای انواع مختلفی چون گیتار الکتروآکوستیک،گیتار باس،گیتار هالو بادی،سالید بادی و…است که نسبت به سطح خود،سبکی که به آن علاقمند هستید و… میتوانید انتخاب کنید.

 

ویولن

 

ساز ویولن از دسته سازهای زهی-آرشه ای و عضو کوچکترین آنهاست.اصالتا به ایتالیا تعلق دارد،اولین نوع آن توسط گاسپارو برتولتی ساخته شد.تاریخچه ویولن به قرن نوزده میلادی برمیگردد.

ساز ویولن به این صورت نواخته می شود که،ساز بر شانه چپ نوازنده قرار گرفته و صدای آن توسط حرکت آرشه در دست راست بر روی سیمها ایجاد میشود.

از خصوصیات ویولن این است که نیاز به آموزش و تربیت شنوایی دارد چون سازی است بدون پرده بندی،این ساز سازی بین المللی است و هم بصورت ارکسترال،هم تک نوازی و هم در گروهنوازی های کوچک کاربرد دارد.

لازم به ذکر است که خانواده این ساز شامل ویولا،ویولن سل و کنترباس می باشد.

 

 

کالیمبا

 

ساز کالیمبا از سازهایی است که چه بین نوازندگان و چه در افرادی که به تازگی میخواهند وارد دنیای موسیقی شوند،بسیار محبوب شده.

این ساز دارای صدایی نرم و آرامش بخش بوده و به آن پیانوی انگشتی نیز گفته می شود.کالیمبا از دسته سازهای زخمه ای است.

کالیمبا سازی است ساخته بومیان آفریقایی،و جالب است بدانید این ساز قدمتی چند هزارساله دارد. از دیگر نامهای این ساز خوش نغمه:مبیرا،آریمبولا و امبییرا می باشد.

این ساز باتوجه به محبوبیتی که دارد در انواع مختلفی ساخته می شود از تنوع در تعداد تیغه ها گرفته تا ابعاد ساز و مدل بدنه.اما کارآمد ترین مدل آن،کالیمبای 17 تیغه،گام دو ماژور و دارای حفره است.

هرچه تعداد تیغه ها بیشتر باشد توانایی اجرای انواع قطعات فراهم میشود.کالیمبا هایی که اصطلاحا فلت و تخت هستند،معمولا سنگین تر بوده و صدایی لطیف و نرم دارند.اما مدل دارای حفره این ساز صدایی واضح و رساتر تولید میکند.لازم به ذکر است که برای داشتن صدایی بلند تر میتوانید از کالیمباهای پیکاپ خور استفاده کنید.

بدنه این ساز در جنس های مختلفی چون رزین،شیشه ای و چوبی(افرا،ماهگون،کافور و..)ساخته می شود

این ساز خوش آوا و شگفت انگیز را به راحتی می توانید با خود جابه جا کرده و هر زمان که از روزمرگی و مشغله خسته شدید،خود را به صدای لطیف این ساز بسپارید.

 

 

لاکوتا فلوت(فلوت سرخپوستی)

 

این فلوت سازی سنتی برای بومیان آمریکاست به خصوص قبایل لاکوتا و داکوتا.این ساز ساختاری از طبیعت دارد و از جنس چوبهای افرا،صنوبر،چنار و.. ساخته شده و برای زیبایی ساز از سنگهای زینتی،چرم و پر،همچنین کنده کاری هایی بر چوب استفاده می کنند.

این ساز خوش طنین که به فلوت عشق نیز شناخته می شود،برخواسته از فرهنگ و سنت بومیان آمریکاست که جهت بیان احساسات و ابراز عشق،ارتباط با طبیعت و ادای احترام به آن،همچنین داستان گویی و ارتباط با روح زمین(مادر زمین) نواخته می شود.

فلوت سرخپوستی صدایی گرم و دلنشین دارد که با روح انسان عجین شده و حال را دگرگون میکند،ازین رو برای مدیتیشن و آرامش همچنین ایجاد فضایی خاص و معنوی استفاده می شود.

جالب است بدانید که جنس چوب بر جنس صدای ساز موثر است و همچنین تکنیکها و دمش نوازنده می تواند تغییراتی را در نغمه ای که به گوش میرسد ایجاد کند.

از محبوب ترین گام های فلوت عشق(لاکوتا) می توان به فادیز مینور اشاره کرد.

امروزه این ساز بومی،شهرتی جهانی پیدا کرده و علاقمندان را با طبیعت و دنیای درون خود،آشنا می کند.

نمونه نوازندگی این ساز را در آپارات و اینستاگرام آموزشگاه می توانید مشاهده کنید. 

 

ویولن آلتو (ویولا)

 

ساز ویولا از خانواده ویولن بوده و صدایی بسیار غنی،گرم و دلنشین دارد.

(با کلیک بر این لینک به طور مختصر با این ساز گوشنواز آشنا شوید)

این ساز که به ویولن آلتو نیز شناخته می شود؛

نقش مهمی در ایجاد بافت هارمونی و صدایی غنی و گرم در اجراها و ارکستر دارد و با ایجاد شفافیت باعث تکمیل صدای دگر سازها می شود.

از نکات جالب این ساز این است که به دلیل ویژگی هایی صوتی که دارد(در بالا به آن اشاره شد)،نه تنها در سبک موسیقی کلاسیک بلکه در دیگر ژانر ها چون موسیقی جز،فولک و.. حتی موسیقی معاصر محبوب بوده و مورد استفاده قرار می گیرد.

ویولا همچنین در دهه های اخیر بسیار محبوب شده و بسیاری از آهنگسازان از این ساز بعنوان ساز اصلی یا مکمل در قطعات خود استفاده می کنند.

کوک این ساز از سیم های بم به زیر شامل نتهای دو(C)-سل(G)-ر(D) و لا(A) می باشد.

لازم به ذکر است که این ساز دارای تفاوت هایی نسبت به ساز ویولن است که شاید در ظاهر متوجه آن نشوید:

ابعاد ویولا از ویولن بزرگتر بوده و صدایی عمیق دارد

کوک این دو ساز متفاوت بوده و همین باعث می شود که ویولا صدایی بم تر از ویولن داشته باشد. به همین سبب آن را ویولن آلتو نیز می نامیم.

جنس صدای متفاوتی نسبت به یکدیگر دارند و ویولا دارای لحنی غنی و گرم است.

تفاوت در ابعاد و.. باعث می شود نواختن ویولا نیاز به تکنیک و مهارت بیشتری برای نواختن داشته باشد.